กลืนลำบาก สำลักน้ำบ่อยในผู้สูงอายุ อาจเกี่ยวข้องกับโรคหลอดเลือดสมอง
กลืนลำบากคืออะไร
กลืนลำบาก หรือ dysphagia คือภาวะที่มีปัญหาในการเคี้ยว กลืน หรือส่งอาหารและน้ำจากปากผ่านคอลงสู่หลอดอาหาร อาการอาจเริ่มจากกลืนช้าลง กลืนแล้วติดคอ ไอบ่อยเวลากินน้ำ หรือรู้สึกว่าต้องกลืนซ้ำหลายครั้ง ในผู้สูงอายุและผู้ที่เคยมีโรคหลอดเลือดสมอง ภาวะนี้ไม่ควรมองข้าม เพราะอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการสำลัก ปอดอักเสบ ขาดน้ำ น้ำหนักลด และคุณภาพชีวิตลดลง
ทำไมโรคหลอดเลือดสมองจึงทำให้กลืนลำบาก
การกลืนเป็นกระบวนการที่ซับซ้อน ต้องอาศัยการทำงานประสานกันของสมอง เส้นประสาท กล้ามเนื้อปาก ลิ้น คอ กล่องเสียง และหลอดอาหาร เมื่อผู้ป่วยมีโรคหลอดเลือดสมอง สมองบางส่วนที่ควบคุมการกลืนอาจเสียหาย ทำให้กล้ามเนื้อทำงานช้าลง อ่อนแรง หรือประสานงานผิดปกติ ส่งผลให้เกิดปัญหาในทุกขั้นตอนของการกลืน
Silent aspiration คืออะไร
บางคนสำลักแล้วไอทันที แต่ผู้ป่วยบางรายอาจเกิด silent aspiration คือมีน้ำหรืออาหารหลุดลงทางเดินหายใจโดยไม่มีอาการไอเตือนชัดเจน ภาวะนี้อันตรายเพราะผู้ดูแลอาจไม่รู้ว่าผู้ป่วยกำลังสำลัก จนเกิดปอดอักเสบซ้ำ ๆ หรือมีไข้โดยไม่ทราบสาเหตุ
อาการที่ควรสังเกต
- ไอหรือสำลักเวลากินน้ำ
- เสียงเปลี่ยนเป็นเสียงเปียกหรือเสียงครืดคราดหลังกลืน
- กลืนอาหารนานขึ้นหรือต้องกลืนหลายครั้งต่อคำ
- อาหารค้างในปาก น้ำลายไหล
- น้ำหนักลด กินได้น้อยลง
- มีไข้หรือปอดอักเสบบ่อย
- กลัวการกินอาหารหรือดื่มน้ำ
การตรวจประเมินการกลืน
การประเมินการกลืนช่วยให้ทราบว่าปัญหาเกิดที่ช่วงใดของการกลืน และช่วยวางแผนการดูแลได้เหมาะสม เช่น ผู้ป่วยควรกินอาหารชนิดใด ควรปรับความข้นของน้ำหรือไม่ ควรใช้ท่ากลืนแบบไหน และควรฝึกกล้ามเนื้อส่วนใดเพิ่มเติม
FEES (Fiberoptic Endoscopic Evaluation of Swallowing) เป็นการใช้กล้องขนาดเล็กส่องผ่านทางจมูกเพื่อดูบริเวณคอ กล่องเสียง และการกลืน สามารถช่วยประเมินอาหารค้าง การสำลัก และการปิดกล่องเสียงขณะกลืนได้
แนวทางดูแลผู้ป่วยกลืนลำบาก
- ปรับชนิดอาหาร เช่น อาหารอ่อน อาหารบด
- ปรับความข้นของน้ำตามความเหมาะสม
- นั่งตัวตรงขณะรับประทานอาหาร
- กินช้า ๆ คำเล็ก ๆ ไม่พูดคุยขณะกิน
- ฝึกกลืนและฝึกกล้ามเนื้อที่เกี่ยวข้อง
- ดูแลสุขภาพช่องปากอย่างสม่ำเสมอ
- ติดตามภาวะโภชนาการและน้ำหนัก
สรุป
ผู้สูงอายุหรือผู้ที่เคยเป็นโรคหลอดเลือดสมอง หากมีอาการไอเวลากินน้ำ สำลักอาหาร เสียงเปลี่ยนหลังกลืน หรือปอดอักเสบบ่อย อาจมีภาวะกลืนลำบากหรือสำลักโดยไม่รู้ตัว ควรได้รับการประเมินการกลืนอย่างเหมาะสม FDC ENT Clinic ให้บริการประเมินภาวะกลืนลำบาก สำลัก และวางแผนการดูแลผู้ป่วยกลืนผิดปกติ